-प्रियंवदा कोइराला

पूर्वीय ज्योतिष, जसलाई वैदिक ज्योतिष वा हिन्दू ज्योतिष पनि भनिन्छ । यो विज्ञान मानव जीवन र ब्रह्माण्डबीचको अन्तरसम्बन्धलाई व्याख्या गर्ने विश्वकै प्राचीन ज्ञान प्रणालीमध्ये एक हो। वेद, उपनिषद् तथा ऋषि मुनिहरूको दीर्घकालीन अध्ययन, अनुभव र खगोलीय अवलोकनका आधारमा विकसित यस शास्त्रले जन्मको समय, मिति र स्थानलाई आधार मानेर ग्रह, नक्षत्र, राशि तथा भावहरूको अवस्थाको विश्लेषण गर्छ।

यही विश्लेषणबाट व्यक्तिको स्वभाव, व्यक्तित्व, शिक्षा, स्वास्थ्य, करियर, विवाह, आर्थिक अवस्था, सामाजिक प्रतिष्ठा, आध्यात्मिक उन्नति तथा जीवनमा आउने अवसर र चुनौतीबारे अध्ययन गरिन्छ। पूर्वीय ज्योतिषको उद्देश्य भविष्यप्रति अनावश्यक डर वा भ्रम सिर्जना गर्नु होइन । यसको काम व्यक्तिलाई आफ्नो क्षमता, कमजोरी, सम्भावना र जीवनको दिशाबारे सचेत गराउँदै सही निर्णय लिन सहयोग गर्नु हो।

पूर्वीय ज्योतिषको आधार मुख्य रूपमा नौ ग्रह, बाह्र राशि, सत्ताइस नक्षत्र र बाह्र भाव हुन्। यी चार तत्वको समन्वयबाट जन्मकुण्डली निर्माण गरिन्छ । त्यसैका आधारमा जीवनका विविध पक्षहरूको सूक्ष्म विश्लेषण गरिन्छ।

यस प्रणालीमा उल्लेख गरिएका नौ ग्रहमा सूर्य, चन्द्र, मंगल, बुध, बृहस्पति, शुक्र, शनि, राहु र केतु हुन्। यी ग्रहहरूलाई केवल आकाशमा देखिने खगोलीय पिण्डका रूपमा मात्र होइन, मानिसको जीवनमा विभिन्न प्रकारका ऊर्जा, प्रवृत्ति र प्रभावका प्रतीकका रूपमा पनि हेरिन्छ। सूर्यले आत्मबल, नेतृत्व, प्रतिष्ठा र जीवनशक्ति जनाउँछ भने चन्द्रमाले मन, भावना, संवेदनशीलता र मानसिक अवस्थालाई प्रतिनिधित्व गर्छ। मंगलले साहस र पराक्रम, बुधले बुद्धि, व्यापार र सञ्चार, बृहस्पतिले ज्ञान र धर्म, शुक्रले प्रेम, कला र भौतिक सुख, शनिले कर्म, अनुशासन र न्याय तथा राहु–केतुले कर्मफल, परिवर्तन र आध्यात्मिक विकाससँग सम्बन्धित संकेत अर्थात कम्पन दिन्छन्।

पूर्वीय ज्योतिषमा आकाशीय चक्रलाई बाह्र राशिमा विभाजन गरिएको छ। ती राशि मेष, वृषभ, मिथुन, कर्कट, सिंह, कन्या, तुला, वृश्चिक, धनु, मकर, कुम्भ र मीन हुन्। प्रत्येक राशिको आफ्नै स्वभाव, तत्त्व, ग्रहस्वामी, शक्ति तथा विशेषता हुन्छ। जन्मको समयमा ग्रहहरू कुन राशिमा थिए भन्ने आधारमा व्यक्तिको स्वभाव, सोच, व्यवहार र जीवनका सम्भावित घटनाहरूको विश्लेषण यो ज्योतिषमा गरिन्छ।

चन्द्रमाले आफ्नो परिक्रमाका क्रममा पार गर्ने मार्गलाई सत्ताइस नक्षत्रमा विभाजन गरिएको छ। ती हुन्— अश्विनी, भरणी, कृत्तिका, रोहिणी, मृगशिरा, आर्द्रा, पुनर्वसु, पुष्य, आश्लेषा, मघा, पूर्वाफाल्गुनी, उत्तराफाल्गुनी, हस्त, चित्रा, स्वाती, विशाखा, अनुराधा, ज्येष्ठा, मूल, पूर्वाषाढा, उत्तराषाढा, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, पूर्वाभाद्रपदा, उत्तराभाद्रपदा र रेवती। प्रत्येक नक्षत्रको आफ्नै स्वामी ग्रह, देवता, प्रतीक, शक्ति र विशेष गुण हुन्छ। त्यसैले जन्म नक्षत्रलाई पूर्वीय ज्योतिषमा अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ।

जन्मकुण्डलीलाई बाह्र भावमा विभाजन गरिएको हुन्छ र प्रत्येक भावले जीवनको फरक–फरक पक्षलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। प्रथम भावले शरीर, व्यक्तित्व र स्वास्थ्य, द्वितीय भावले धन, परिवार र वाणी, तृतीय भावले साहस, सञ्चार र दाजुभाइ–दिदीबहिनी, चतुर्थ भावले आमा, घर, जग्गा, सवारी र मानसिक शान्ति दर्शाउँछन् । पञ्चम भावले शिक्षा, बुद्धि, प्रेम र सन्तान, षष्ठ भावले रोग, ऋण, शत्रु र सेवा, सप्तम भावले विवाह, जीवनसाथी र साझेदारी, अष्टम भावले आयु, गोप्य विषय र परिवर्तन, नवम भावले भाग्य, धर्म, गुरु र उच्च शिक्षा, दशम भावले कर्म, पेशा र प्रतिष्ठाको जानकारी दिन्छन् । एकादश भावले आम्दानी, लाभ र मित्र तथा द्वादश भावले खर्च, विदेश, मोक्ष र आध्यात्मिक यात्रालाई जनाउँछ। ग्रहहरू यी भावमा कसरी बसेका छन् र एक–अर्कासँग कस्तो सम्बन्ध बनाएका छन् भन्ने आधारमा जीवनका विभिन्न पक्षहरूको विश्लेषण गरिन्छ।

जन्मको सही समय, मिति र स्थानका आधारमा तयार गरिने जन्मकुण्डली नै पूर्वीय ज्योतिषको मूल आधार हो। जन्मको क्षणमा ग्रहहरूको अवस्थालाई कुण्डलीमा चित्रण गरिन्छ र त्यही आधारमा दशा, अन्तरदशा, गोचर तथा अन्य ज्योतिषीय विधिहरू प्रयोग गरी जीवनका सम्भावित घटनाहरूको अध्ययन गरिन्छ। यही कारणले जन्म समयको शुद्धता ज्योतिषीय विश्लेषणमा अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ।

पूर्वीय ज्योतिषको अर्को महत्वपूर्ण विशेषता यसको कर्म प्रधान दर्शन हो। यसले भाग्यको अस्तित्वलाई स्वीकार गरे पनि कर्मलाई अझ शक्तिशाली मान्छ। ग्रहहरूले जीवनका सम्भावना र प्रवृत्तिलाई संकेत गर्न सक्छन्, तर अन्तिम परिणाम व्यक्तिको कर्म, निर्णय, प्रयास, नैतिकता र अनुशासनमा निर्भर रहने विश्वास यस शास्त्रको मूल आधार हो। त्यसैले ज्योतिषले मानिसलाई भाग्यको भरमा निष्क्रिय बन्न होइन, आफ्ना कमजोरी सुधार्दै अवसरको सदुपयोग गर्न प्रेरित गर्छ। मन्त्र, जप, दान, तप, उपासना, सकारात्मक सोच, अनुशासित जीवनशैली तथा अन्य ज्योतिषीय उपायहरू पनि आत्मविकास र मानसिक सन्तुलनका माध्यमका रूपमा सिफारिस गरिन्छ।

समयक्रमसँगै पूर्वीय ज्योतिषका विभिन्न शाखाहरू विकसित भएका छन्। जन्मकुण्डली विश्लेषण, दशा प्रणाली, गोचर अध्ययन, प्रश्न ज्योतिष, मुहूर्त ज्योतिष, वार्षिक फल, विवाह मिलान तथा अन्य विश्लेषणात्मक विधिहरू आज पनि व्यापक रूपमा प्रयोग भइरहेका छन्। विवाह, गृहप्रवेश, व्यवसाय सुरु गर्ने समय, उद्योग स्थापना, यात्रा, शिक्षा, धार्मिक कार्य तथा अन्य महत्वपूर्ण निर्णयका लागि शुभ मुहूर्त निर्धारण गर्न पनि पूर्वीय ज्योतिषको सहारा लिइन्छ।

वर्तमान विज्ञान र प्रविधिको युगमा पनि पूर्वीय ज्योतिषप्रतिको आकर्षण कायम छ। धेरै मानिसहरूले आत्मपहिचान, करियर योजना, सम्बन्ध व्यवस्थापन, मानसिक सन्तुलन तथा जीवनका सम्भावित चुनौतीहरूबारे पूर्वतयारी गर्न यसलाई उपयोगी माध्यमका रूपमा लिने गरेका छन्। यद्यपि, ज्योतिषलाई अन्तिम सत्य वा नियतिको अपरिवर्तनीय आदेशका रूपमा होइन, विवेकपूर्ण निर्णय लिन सहयोग गर्ने एउटा मार्गदर्शक ज्ञानका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।

यसरी हेर्दा पूर्वीय ज्योतिष केवल भविष्य बताउने विधि मात्र होइन, प्राचीन ज्ञान, खगोलीय अध्ययन, गणितीय सिद्धान्त र आध्यात्मिक दर्शनको अद्वितीय समन्वय हो। यसले मानिसलाई आफ्नो जीवनलाई गहिरोसँग बुझ्न, अवसर र चुनौतीलाई पहिचान गर्न, सही समयमा सही निर्णय लिन तथा सत्कर्म, विवेक र सकारात्मक सोचमार्फत उज्ज्वल भविष्य निर्माण गर्न प्रेरित गर्छ। त्यसैले पूर्वीय ज्योतिष आज पनि ज्ञान, अनुसन्धान, आत्मपहिचान र जीवन–मार्गदर्शनको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा उत्तिकै सान्दर्भिक र प्रभावकारी मानिन्छ।

(लेखिका पूर्वीय ज्योतिषमा जानकार हुनुहुन्छ ।)