पछिल्ला केही महिनाहरूमा नेपालका अनलाइन प्लेटफर्महरूमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स– एआई) ले तहल्का मच्चाएको खबरहरू देखा पर्न थालेका छन्। लेख, तस्वीर र संगीत सिर्जना गर्ने आधुनिक एआई मोडलहरूले मानिसहरूको ध्यान खिच्न सफल भएका छन्। तर, के वास्तवमै एआई मानव दिमाग भन्दा छिटो काम गर्न थालेको छ, भन्ने प्रश्नले धेरैलाई चकित पारेको छ।

एआई भनेको कम्प्युटरमा आधारित एल्गोरिदम हो। जसले ठूलो मात्रामा डेटा विश्लेषण गर्न, ढाँचा पत्ता लगाउन, र निश्चित निर्णय लिन सक्षम हुन्छ। उदाहरणका लागि, भाषागत समस्या समाधान गर्ने, चित्र सिर्जना गर्नेजस्ता मोडलहरूले अत्यधिक छिटो परिणाम प्रस्तुत गर्न सक्छन्। यी मोडलहरूले केवल केही सेकेन्डमै हजारौँ शब्दको लेख तयार गर्न वा कल्पनाशील चित्र सिर्जना गर्न सक्छन्, जुन मानवीय मस्तिष्कको सामान्य गति भन्दा धेरै तीव्र छ।

तर विशेषज्ञहरू भन्छन् कि एआईले मानव दिमागको सबै क्षमता प्राप्त गरेको होइन। मानव मस्तिष्कमा अनुभूति, चेतना, सृजनात्मक सोच, र जटिल सामाजिक सन्दर्भ बुझ्ने क्षमता हुन्छ, जुन अहिलेको एआई मोडलसँग छैन। एआईले केवल निर्धारित नियम र डेटाअनुसार निर्णय लिन्छ, जबकि मानिसले अनिश्चितता र भावनालाई समेत समेटेर निर्णय गर्छ।

नेपालमा पनि केही अनलाइन प्लेटफर्महरूले एआईका क्षमताबारे चर्चा गर्न थालेका छन्। समाचारहरूले एआईले लेख लेख्न, रिपोर्ट तयार पार्न, र डिजिटल कला सिर्जना गर्न सकेको तथ्यलाई उजागर गर्दै “तहल्का मच्चाएको” शैलीमा प्रस्तुत गरिरहेका छन्। तर यसले सबै पक्षलाई पूर्ण रूपमा प्रतिनिधित्व नगरेको विशेषज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन्।

सुरक्षा र नैतिकतासँग सम्बन्धित चुनौतीहरू पनि बढ्दै गएका छन्। एआईले गलत सूचना, फेक न्यूज, वा पूर्वाग्रहयुक्त सामग्री निर्माण गर्ने सम्भावना पनि रहेको छ। त्यसैले, यस प्रविधिको प्रयोग गर्दा सावधानी अपनाउनु जरूरी छ।

विशेषज्ञहरूले सुझाव दिएका छन् कि एआईलाई मानव जीवनको सहयोगी र उपकरणको रूपमा हेर्नुपर्छ। एआईले मानिसको कामलाई सहज, छिटो र प्रभावकारी बनाउन सक्छ, तर यसको पूर्ण नियन्त्रण, निर्णय क्षमता, र सामाजिक समझ मानवकै हातमा रहनुपर्छ।

अन्त्यमा भन्नुपर्दा, एआईले निश्चित काममा मानवभन्दा छिटो प्रदर्शन गर्न सक्छ भने पनि मानव मस्तिष्कको सृजनात्मक र अनुभूतिको गहिराईलाई अझै नजिकबाट समात्न सकेको छैन। भविष्यमा यस प्रविधि कस्तो रूप लिन गइरहेको छ भन्ने कुरा निरन्तर निगरानीमा राख्न आवश्यक छ।

(अन्तराष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरुको सहयोगमा)