-सुरेन्द्र सुवेदी/काठमाडौं

इरानले हर्मुज जलमार्ग युद्धविराम अवधिभर पूर्ण रूपमा खुला राख्ने घोषणा गरेसँगै विश्व ऊर्जा बजारमा तत्काल प्रभाव देखिन थालेको छ। विश्वकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण तेल ढुवानी मार्गमध्ये पर्ने हर्मुजहुँदै दैनिक ठूलो परिमाणमा कच्चा तेल ओसारपसार हुने भएकाले यस क्षेत्रमा देखिने कुनै पनि अवरोधले विश्व अर्थतन्त्रमै असर पर्छ नै । त्यसैले जलमार्ग खुला रहने घोषणालाई यो जलमार्ग र यसमा निर्भर एसियासमेतका देश र बजारले सकारात्मक संकेतका रूपमा लिएको छ।

हर्मुज जलमार्गको महत्व यसबाट निकाशी हुने तेलको परिमाणले प्रस्ट पार्छ। मध्यपूर्वका प्रमुख तेल उत्पादक देशहरूबाट निस्कने ठूलो हिस्सा यही मार्ग हुँदै एसिया र अन्य क्षेत्रतर्फ जान्छ। यस्तो अवस्थामा यो मार्ग बन्द हुँदा विश्व बजारमा आपूर्ति घट्ने, मूल्य आकस्मिक रूपमा बढ्ने र ऊर्जा संकट गहिरिने जोखिम रहन्छ। त्यसैले हालको खुलापनले तत्काल आपूर्ति सहज बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।

अल्पकालीन प्रभावको हिसाबले हेर्दा, पहिलो असर ढुवानी क्षेत्रमा देखिन्छ। जहाज आवतजावतमा अवरोध नहुँदा ढुवानी समय घट्छ, जोखिम कम हुन्छ र त्यससँग जोडिएको अतिरिक्त खर्च पनि घट्ने सम्भावना रहन्छ। यसले कच्चा तेल खरिद गर्ने देशहरूको लागत घटाउन मद्दत पुर्‍याउँछ। बजारमा फैलिएको डर र अनिश्चितता केही कम हुँदा मूल्यमा रहेको अतिरिक्त दबाब घट्न सक्छ। तेल प्रशोधन गर्ने उद्योगहरूलाई नियमित रूपमा कच्चा पदार्थ प्राप्त हुने हुँदा उत्पादनमा निरन्तरता आउँछ।

तर दीर्घकालीन प्रभाव भने अझै अनिश्चित छ। युद्धविराम स्थायी होइन भन्ने बुझाइका कारण बजार पूर्ण रूपमा ढुक्क भएको अवस्था छैन। यदि क्षेत्रीय तनाव फेरि बढ्यो भने जलमार्ग पुनः जोखिममा पर्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा मूल्य फेरि उकालो लाग्ने सम्भावना रहन्छ। त्यसैले अहिले देखिएको राहतलाई अस्थायी मान्नु पर्छ ।

एसियाली देशहरूका लागि यसको प्रभाव विशेष रूपमा महत्वपूर्ण हुन्छ। चीन, भारत, जापान, दक्षिण कोरिया, नेपालजस्ता देशहरू ठूलो मात्रामा कच्चा तेल आयातमा निर्भर छन्। हर्मुज खुला रहँदा यी देशहरूले नियमित रूपमा आपूर्ति पाउने सम्भावना बढ्छ, जसले उद्योग, यातायात र उत्पादन क्षेत्रमा स्थिरता ल्याउन सक्छ। तर मूल्य सस्तो हुने विषय भने धेरै कारकमा निर्भर हुन्छ। उत्पादन गर्ने देशहरूले कति तेल बजारमा पठाउँछन्, भण्डारण कति छ र विश्व आर्थिक गतिविधि कस्तो छ भन्ने कुराले मूल्य निर्धारणमा प्रभाव पार्छ।

नेपालका लागि यसको प्रभाव प्रत्यक्ष नभए पनि निकै महत्वपूर्ण हुन्छ। नेपालले भारतबाट इन्धन आयात गर्ने भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा हुने परिवर्तनको असर केही समयपछि नेपालमा देखिन्छ। यदि कच्चा तेलको मूल्य घट्यो भने भारतमा प्रशोधन लागत घट्छ र त्यसको असर नेपालमा पनि पर्छ तर कर संरचना, ढुवानी खर्च, विनिमय दरजस्ता कारणले मूल्य समायोजन ढिलो र सीमित हुन पनि सक्छ।

अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको सुरक्षा र राजनीति हो। हर्मुज जलमार्ग सधैं शक्तिशाली देशहरूको ध्यानमा रहने क्षेत्र हो। यहाँको अवस्था अस्थिर हुँदा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा तनाव बढ्न सक्छ। त्यसैले जलमार्ग खुला राख्ने घोषणा केवल आर्थिकमात्र नभई राजनीतिक सन्देश पनि हो। यसले क्षेत्रीय शान्ति कायम राख्ने प्रयास भइरहेको संकेत दिन्छ । तर दीर्घकालीन समाधान अझै स्पष्ट छैन र स्पष्ट हुने छनक पनि देखिन्न ।

यस घटनाले ऊर्जा बजारमा ‘जोखिम’ भन्ने तत्व कति महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने पनि देखाएको छ। केवल आपूर्तिमात्र होइन, सम्भावित जोखिमकै आधारमा पनि मूल्य घटबढ हुने गर्दछ। त्यसैले जलमार्ग खुला हुँदा तत्काल मूल्य घट्ने अपेक्षा गरिए पनि पूर्ण स्थिरता भने अवस्था दीर्घकालीन रूपमा शान्त भएपछिमात्र सम्भव हुन्छ।

समग्रमा भन्नु पर्दा हर्मुज जलमार्ग खुला रहने घोषणाले विश्व बजारमा सकारात्मक प्रभाव पारेको छ तर क्षतिक समयका लागिमात्र । । इन्धन आपूर्ति सहज हुने संकेत देखिएको छ र एसियाली देशहरूलाई तत्काल राहत मिल्ने सम्भावना छ। तर युद्धविराम अस्थायी भएकाले भविष्यमा अवस्था कस्तो हुन्छ भन्ने अझै अनिश्चित छ।

त्यसैले अहिलेको राहतलाई अवसरका रूपमा लिएर देशहरूले दीर्घकालीन ऊर्जा सुरक्षा रणनीति तयार गर्नुपर्ने आवश्यकता झन् प्रस्ट भएको छ। तत्काल विश्वमा शान्ति स्थापना हुने संकेतहरु देखिएका छैनन् । युद्धविराम शक्ति सञ्चयको माध्यममात्र पनि हुन सक्ने देखिन्छ । यसबाट पुनः युद्ध सुरु भएमा बजार नियन्त्रणभन्दा बाहिर जाने र त्यसले महंगीको मारमा अधिकांस देश पर्ने देखिन्छ नै ।