-सुरेन्द्र सुवेदी

भारतीय उपमहाद्वीपको वैदिक परम्पराअनुसार भारद्वाज ऋषि एक अत्यन्त प्रभावशाली र बहुआयामिक व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित छन् । उनी केवल वैदिक मन्त्रद्रष्टा ऋषिमात्र नभएर ज्ञान–परम्पराका संवाहक, चिन्तक र अनुसन्धानशील चेतनाका प्रतिनिधि पनि मानिन्छन् । वैदिक साहित्यदेखि रामायण÷महाभारत, आयुर्वेदिक परम्परा र आधुनिक वैज्ञानिक बहससम्म आइपुग्दा भारद्वाज ऋषिको नाम निरन्तर पुनर्पाठ र पुनव्र्याख्याको केन्द्रमा रहँदै आएको छ । र, उनको विद्धता र जीवनीलाई समयसमयमा खोज तथा अनुसन्धान गरिँदै आएको पाइन्छ ।

तर आजको गम्भीर प्रश्न यही हो कि, भारद्वाज ऋषि ऐतिहासिक व्यक्ति थिए कि पौराणिक कल्पनाको सामूहिक रूप ? उनका नाममा जोडिएका ग्रन्थ र ज्ञान प्रणाली कति मौलिक छन् र कति उत्तरकालीन प्रक्षेपण हुन् ? यी प्रश्नको आलोचनात्मक उत्तर खोज्नु नै आधुनिक वैदिक अध्ययनको मूल उद्देश्य रहेको देखिन्छ ।

ऋग्वेदका दश मण्डलमध्ये छैटौँ मण्डलका अधिकांश सूक्तहरू भारद्वाज गोत्रसँग सम्बन्धित छन् । यस आधारमा भारद्वाज ऋषि वैदिक कालका प्रमुख ऋषिहरूमध्ये एक मानिन्छन् । भाषाविद् र इतिहासकारहरूका अनुसार उनी ईसा पूर्व करिब १५००–१००० को अवधिमा सक्रिय बौद्धिक परम्पराका प्रतिनिधि थिए ।

तर वैदिक साहित्यको संरचना अध्ययन गर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण बुँदा स्पष्ट हुन्छ—ऋषि नामहरू प्रायः व्यक्तिगत भन्दा पनि परम्परागत हुन्छन्। भारद्वाज सम्भवतः एउटै व्यक्तिको नाम होइन, पुस्तौँसम्म मौखिक ज्ञान प्रवाह गर्ने ऋषि परम्पराको सामूहिक पहिचान हुन सक्छ । यस अर्थमा भारद्वाज कुनै एक ऐतिहासिक शरीरमा सीमित पात्र नभएर वैदिक ज्ञान उत्पादन गर्ने एउटा बौद्धिक संस्था पनि हुन सक्छ ।

वाल्मीकि रामायणमा भारद्वाज ऋषिलाई आजको प्रयागराज क्षेत्रवरपर आश्रम बनाइराख्ने महर्षिका रूपमा चित्रित गरिएको छ। राम, सीता र लक्ष्मण वन गएको समयमा उनको आश्रममा पुग्छन् । यहाँ भारद्वाज केवल तपस्वी होइनन् उनी तत्कालीन सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक अवस्थाबारे जानकार दार्शनिक पात्रका रूपमा उभिन्छन् ।

महाभारतमा भारद्वाजको वंश परम्परा अझ प्रभावशाली देखिन्छ। द्रोणाचार्य, कौरव र पाण्डव दुवैका गुरु भारद्वाजका पुत्र हुन् । यसले भारद्वाजको प्रभाव केवल आध्यात्मिक क्षेत्रमा सीमित नभएर सैन्य शिक्षा, राज्यसत्ता र राजनीतिक संरचनामा समेत फैलिएको देखाउँछ। यस दृष्टिले भारद्वाज ऋषि वैदिक समाजका एक विद्धान सल्लाहकार पनि जस्तै देखिन्छन् ।

भारद्वाज ऋषिलाई आयुर्वेदको ज्ञान इन्द्रबाट प्राप्त गरी पृथ्वीमा मानव समाजका लागि प्रवाहित गराउने ऋषिका रूपमा वर्णन गरिएको पनि पाइन्छ। सतही रूपमा हेर्दा यो कथा पूर्णतः मिथकीय देखिन्छ। तर यसको गहिरो दार्शनिक व्याख्या गर्दा अर्थ बदलिन्छ।

आयुर्वेद कुनै एक व्यक्तिको आविष्कार होइन । यो दीर्घकालीन अनुभव, परीक्षण, प्रकृतिसँगको सहकार्य र मौखिक परम्पराबाट विकसित चिकित्सा प्रणाली हो। इन्द्रबाट प्राप्त ज्ञान भन्नु नै प्रकृति र ब्रह्माण्डबाट सिकिएको ज्ञानको सांकेतिक प्रस्तुति हो। यहाँ भारद्वाज आयुर्वेदका वैज्ञानिकभन्दा बढी आयुर्वेदिक परम्पराका संकलक, संरक्षक र प्रवर्तकका रूपमा देखिएका छन् ।

यसैले भारद्वाजलाई आयुर्वेदको पिता भन्नुभन्दा ‘आयुर्वेदिक ज्ञान–परम्पराको संस्थागत प्रतीक’ हुन् भनेर भन्नु राम्रो हुन्छ । भन्नु बढी उपयुक्त हुन्छ।

आधुनिक समयमा भारद्वाज ऋषिसँग सबैभन्दा विवादास्पद रूपमा जोडिएको ग्रन्थ हो, वैमानिक शास्त्र। यस ग्रन्थमा उल्लेख गरिएका विमान, धातु, ऊर्जा र उडान प्रविधिले कतिपयलाई प्राचीन भारतमा अत्यन्त उन्नत विज्ञान थियो, भन्ने निष्कर्षमा पु¥याएको छ।

तर आधुनिक वैज्ञानिक अनुसन्धान, भाषिक विश्लेषण र ऐतिहासिक प्रमाणले वैमानिक शास्त्र २०औँ शताब्दीको प्रारम्भमा रचित भएको स्पष्ट देखाएको छ। यो ग्रन्थ वैदिक कालीन नभई आधुनिक कल्पनालाई प्राचीन आवरणमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास हो। यस सन्दर्भमा गम्भीर प्रश्न उठ्छ, किन आधुनिक समाज वैज्ञानिक प्रमाणभन्दा मिथकीय गौरव खोज्न बढी उत्सुक देखिन्छ ?  र किन त्यसका लागि भारद्वाजजस्ता प्रतिष्ठित वैदिक ऋषिहरूको नाम प्रयोग गरिन्छ ?

भारद्वाज ऋषिको अध्ययन गर्दा मिथक र इतिहासबीच स्पष्टता छुट्याउनु आवश्यक छ। मिथक असत्य होइन,  यो समाजको सामूहिक चेतना, मूल्य प्रणाली र बौद्धिक आकांक्षाको प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति हो । इतिहास भने प्रमाण, उत्खनन र आलोचनात्मक विश्लेषणमा आधारित हुन्छ। भारद्वाज यी दुई धाराको सङ्गममा उभिएका छन् । उनी पूर्ण रूपमा प्रमाणित ऐतिहासिक व्यक्तिमात्र होइनन्, पूर्णतः काल्पनिक पात्र पनि होइनन्। उनी वैदिक समाजको ज्ञान, अनुशासन, अनुसन्धानशीलता र नैतिक चेतनाको मूर्त रूप हुन् ।

आजको युगमा भारद्वाज ऋषिको महत्त्व अन्धभक्त वा अतिरञ्जित गौरवमा होइन, आलोचनात्मक पुनर्पाठमा निहीत छ। उनी हामीलाई के सिकाउँछन् भने ज्ञान परम्परा प्रश्न, परीक्षण र अनुभवबाट विकसित हुन्छ। वैदिक ऋषिहरूलाई देवताजस्तै पुज्नुभन्दा पनि उनीहरूको जिज्ञासु, अनुसन्धानशील र अनुशासित चिन्तन आत्मसात गर्नु नै साँचो सम्मान हो।

तसर्थ, भारद्वाज ऋषि एक व्यक्ति मात्र होइनन् । उनी एक बौद्धिक परम्परा हुन् । वैदिक मन्त्रदेखि आयुर्वेदिक चिन्तन, महाकाव्यीय समाजदेखि आधुनिक विवादसम्म भारद्वाज निरन्तर पुनर्परिभाषित भइरहेका छन्। खोजमूलक अध्ययनले हामीलाई यही सिकाउँछ, ‘इतिहासको साँचो सम्मान अन्धभक्तमा होइन, प्रश्न गर्ने साहसमा हुन्छ ।’

अनि हामी सबैले भारद्वाजको विषयमा खोजी गर्न भने निरन्तरता दिनु पर्छ ।